Pierwszą próbę syntetycznego ujęcia ze strony historyków sztuki dał Władysław Łuszczkiewicz, stawiając zagadnienie odrębności architektury zakonnej: cysterskiej, dominikańskiej oraz franciszkańskiej, w XIII w. i jednocześnie starając się określić jej istotne cechy i znaczenie. Cystersom przypisał wprowadzenie nowych zdobyczy konstrukcji a także dekoracji w kamieniu, na etapie tzw. stylu przejściowego miedzy romanizmem a gotykiem. Dominikanom przypisał głównie wprowadzenie cegły jako podstawowego tworzywa, materiału uprzednio nie stosowanego w Małopolsce. Franciszkanie zaś mieli, według niego, zasadniczy udział w tworzeniu polskiej architektury gotyckiej, czerpiąc w pierwszej fazie z doświadczeń dominikańskich, w drugiej natomiast — wprowadzając coraz więcej elementów stylowo nowych. Analizując kościoły franciszkańskie od zawichojskiego do obu sądeckich stwierdził Łuszczkiewicz, że temu właśnie zakonowi zawdzięczamy przyjęcie i rozwinięcie gotyku w Polsce, choć nie bez udziału zarówno wcześniejszych budowli cysterskich oraz dominikańskich, jak również późniejszych — wznoszonych przez „świeckich architektów miast polskich.
Następni badacze, przyjmując w zasadzie takie rozwiązanie, powtarzali jego poglądy, dorzucając do nich własne obserwacje a także stwierdzenia bardziej szczegółowe. Pomimo to jednak, zasadniczy obraz dany przez Łuszczkiewicza pozostał w istocie niezmieniony w syntetycznych zarysach zagadnienia, gdzie architektura dominikańska, wraz z całą architekturą miejskich zakonów żebrzących, jest nadal ujmowana ogólnikowo oraz intuicyjnie, jako zwiastuny oraz pionierskie zapowiedzi gotyku. O ile zakony franciszkanów oraz dominikanów nie wniosły do architektury polskiej nic z zakresu wielkich problemów architektonicznych oraz wielkich realizacji, budując proste, skromne, celowe domy słowa bożego i modlitwy — zaważyły one bardzo na drogach jej rozwoju, poprzez upowszechnienie formy gotyckiej, przede wszystkim zaś mało dotychczas znanego materiału budowlanego — cegły. Trafność tego osądu oparta jest w większej mierze na intuicyjnym ujęciu, aniżeli na uogólnieniu badań analitycznych. W Polsce średniowiecznej w XIII wieku miał zatem miejsce znaczny rozwój architektury gotyckiej a to w dużej mierze dzięki zasługom jakie na tym polu położyły zakony.